Toplu iş sözleşmesi, bir işyerindeki çalışma koşullarını bireysel iş sözleşmelerinin üzerinde belirleyen belgedir. Bir kez imzalandığında, o işyerindeki iş sözleşmelerinin toplu sözleşmeye aykırı hükümleri yerini toplu sözleşme hükümlerine bırakır.
Kim yapabilir: yetki
Toplu iş sözleşmesini, kurulu bulunduğu işkolunda çalışan işçilerin en az yüzde birinin üyesi olduğu ve başvuru tarihinde işyerindeki işçilerin yarıdan fazlasını, işletme sözleşmelerinde ise yüzde kırkını üye kaydetmiş sendika yapabilir. Sendika, yetkili olduğunun tespiti için Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığına başvurur. Bakanlık, kayıtlara göre yetki tespitini ilgili işveren ve sendikalara bildirir; tespite altı iş günü içinde iş mahkemesinde itiraz edilebilir. İtiraz edilmez ya da itiraz reddedilirse yetki belgesi verilir.
Yetki tespiti, sürecin en çok uyuşmazlık çıkan aşamasıdır. İşçi sayısının ve üyeliklerin hangi tarihte, hangi kayıtlara göre sayıldığı sonucu belirler; itiraz süresi kısa olduğu için tespit yazısının tebliğ tarihine dikkat edilmelidir.
Çağrı ve müzakere
Yetki belgesini alan taraf, on beş gün içinde karşı tarafı toplu görüşmeye çağırır ve çağrıyla birlikte sözleşme teklifini bildirir. Taraflar, çağrının tebliğinden itibaren altı iş günü içinde toplantının yerini, gününü ve saatini belirler; anlaşamazlarsa görevli makam belirler. İlk toplantı çağrı tarihinden itibaren otuz gün içinde yapılır; işçi sendikası bu sürede toplantıya gelmez ya da görüşmeye başlamazsa yetkisi düşer. Toplu görüşme süresi, ilk toplantıdan itibaren altmış gündür.
Müzakerede maaş ve sosyal yardımlar kadar çalışma süreleri, disiplin kurulu, işyeri sendika temsilcisinin güvencesi, iş güvencesi hükümleri ve sözleşmenin süresi de görüşülür. Toplu iş sözleşmesi bir yıldan az, üç yıldan uzun süreli olamaz; imzadan sonra süre uzatılamaz ya da kısaltılamaz.
Uyuşmazlık ve arabuluculuk
Altmış günlük süre içinde anlaşma sağlanamaz ya da taraflardan biri toplantıya gelmezse uyuşmazlık tutanağı düzenlenir ve görevli makama bildirilir. Görevli makam, resmî arabulucu listesinden bir arabulucu görevlendirir. Arabulucu on beş gün içinde tarafları uzlaştırmaya çalışır; süre tarafların anlaşmasıyla en çok altı iş günü uzatılabilir. Buradaki arabuluculuk, bireysel iş uyuşmazlıklarındaki dava şartı arabuluculuktan farklı bir kurumdur ve 6356 sayılı Kanun'a tabidir.
Grev, lokavt ve Yüksek Hakem Kurulu
Arabuluculuk sonuçsuz kalırsa, uyuşmazlık tutanağının tebliğinden itibaren altmış gün içinde grev kararı alınabilir ve karar, uygulanacağı tarihten altı iş günü önce karşı tarafa bildirilir. İşveren aynı usulle lokavt kararı alabilir. İşyerindeki işçilerin dörtte birinin talebiyle grev oylaması yapılır; oylamada grevin yapılmaması yönünde karar çıkarsa grev uygulanamaz, belirli süre içinde anlaşma sağlanamaz ya da işçi sendikası Yüksek Hakem Kuruluna başvurmazsa yetki belgesi hükmünü yitirir.
Grev yasağının bulunduğu işlerde ve grevin ertelendiği hâllerde uyuşmazlık Yüksek Hakem Kurulu tarafından çözülür. Kurulun kararı toplu iş sözleşmesi hükmündedir. Cumhurbaşkanı, genel sağlığı ya da millî güvenliği bozucu nitelikteki bir grevi altmış gün süreyle erteleyebilir; erteleme süresinde anlaşma sağlanamazsa yine Yüksek Hakem Kurulu karar verir.
İmza ve sonrası
Anlaşma sağlanınca toplu iş sözleşmesi dört nüsha düzenlenir, taraflarca imzalanır ve görevli makama tevdi edilir; işveren sözleşmeyi işyerinde ilan eder. Sözleşmeden kural olarak taraf sendikanın üyeleri yararlanır. İmza tarihinden sonra üye olanlar, üyeliklerinin sendikaca işverene bildirildiği tarihten itibaren yararlanır. Üye olmayanlar ve üyelikten ayrılanlar, taraf sendikaya dayanışma aidatı ödeyerek yararlanabilir.
Toplu iş sözleşmesinin uygulanmasından doğan uyuşmazlıklar iş mahkemesinde görülür; sözleşmede özel hakem şartı da kararlaştırılabilir.
Bu yazı, sürecin kanundaki sırasını özetler. Her toplu görüşmenin dinamiği; işkolunun yapısına, tarafların önceki sözleşme geçmişine ve işyerinin ekonomik durumuna göre değişir.