Bir ceza dosyasında verilen ilk ifade, çoğu zaman sonraki bütün aşamaların zeminini oluşturur. Ceza Muhakemesi Kanunu bu yüzden ifade öncesinde ve sırasında şüpheliye bir dizi hak tanır; bu hakların hatırlatılmaması, ifadeyi hükme esas alınamaz hâle getirebilir.
Soruşturma nedir?
Soruşturma, bir suç şüphesinin öğrenilmesinden iddianamenin kabulüne kadar geçen evredir ve Cumhuriyet savcısı tarafından yürütülür. Kolluk, savcının emri altında delil toplar ve ifade alır. Bu evrede kişi şüphelidir; kovuşturma başladığında sanık olur. Soruşturma kural olarak gizlidir; şüpheli ve müdafii dosyayı inceleyebilir, ancak soruşturmanın amacını tehlikeye düşürecekse hâkim kararıyla bu yetki kısıtlanabilir.
İfade alınırken hatırlatılması zorunlu haklar
Kanunun 147. maddesine göre, kimliği tespit edildikten sonra şüpheliye şunlar bildirilir: yüklenen suç; müdafi seçme hakkı ve müdafi seçemiyorsa barodan görevlendirme isteyebileceği; yakalandığı takdirde yakınlarına haber verilmesini isteyebileceği; yüklenen suç hakkında açıklamada bulunmama, yani susma hakkı; şüpheden kurtulması için somut delillerin toplanmasını isteyebileceği. Susma hakkının kullanılması aleyhe delil sayılamaz.
İfade, şüphelinin özgür iradesine dayanmalıdır. Kötü muamele, yorma, aldatma, cebir ve tehdit gibi yöntemlerle alınan ifade, şüpheli rıza gösterse bile delil olarak kullanılamaz. Kollukta müdafi bulunmaksızın alınan ifade, şüpheli hâkim ya da mahkeme önünde doğrulamadıkça hükme esas alınamaz.
Müdafi
Şüpheli, soruşturmanın her aşamasında bir ya da birden fazla müdafiin yardımından yararlanabilir; müdafi ifade alma sırasında hazır bulunabilir ve şüpheliyle görüşmesi başkalarının duyamayacağı bir ortamda yapılır. Şüphelinin talebi hâlinde barodan müdafi görevlendirilir. On sekiz yaşını doldurmamış, sağır ya da dilsiz ya da kendini savunamayacak derecede malul olanlar ile alt sınırı beş yıldan fazla hapis cezasını gerektiren suçlarda, şüphelinin istemi aranmaksızın müdafi görevlendirilmesi zorunludur.
Gözaltı
Gözaltı, yakalanan kişinin hâkim önüne çıkarılıncaya ya da serbest bırakılıncaya kadar tutulmasıdır. Süre, yakalama anından itibaren yirmi dört saati geçemez; en yakın hâkime götürülmesi için gereken yol süresi ayrıca en çok on iki saattir. Üç ya da daha fazla kişinin birlikte işlediği suçlarda savcı, delillerin toplanmasındaki güçlük ya da şüpheli sayısının çokluğu nedeniyle süreyi her defasında bir günü geçmemek üzere üç gün daha uzatabilir. Gözaltına alma ve süre uzatma kararlarına karşı sulh ceza hâkimliğine başvurulabilir.
Tutuklama ve adli kontrol
Tutuklama bir ceza değil, koruma tedbiridir. İki şartı vardır: kuvvetli suç şüphesini gösteren somut delillerin bulunması ve bir tutuklama nedeninin varlığı. Tutuklama nedeni; şüphelinin kaçması ya da delilleri karartması, tanık ve mağdur üzerinde baskı kurması yönünde somut olgulara dayanan şüphedir. Kanunda sayılan katalog suçlarda bu neden var sayılabilir. Yalnızca adli para cezasını gerektiren suçlarda ve vücut dokunulmazlığına karşı kasten işlenenler dışında üst sınırı iki yılı aşmayan hapis cezasını gerektiren suçlarda tutuklama kararı verilemez.
Tutuklama yerine adli kontrol uygulanabilir: yurt dışına çıkış yasağı, belirli aralıklarla imza, konutu terk etmeme, elektronik kelepçe ve güvence yatırma gibi yükümlülükler. Tutuklama kararına, kararın öğrenildiği günden itibaren iki hafta içinde itiraz edilebilir; tutukluluğun devamının gerekip gerekmediği hâkim tarafından belirli aralıklarla yeniden değerlendirilir.
Soruşturmanın sonu
Savcı, yeterli şüphe oluşmadığına kanaat getirirse kovuşturmaya yer olmadığına karar verir; karara karşı tebliğden itibaren iki hafta içinde sulh ceza hâkimliğine itiraz edilebilir. Yeterli şüphe varsa iddianame düzenlenir ve mahkemeye sunulur; iddianamenin kabulüyle kovuşturma başlar. Şikâyete bağlı suçlarda uzlaştırma, bazı suçlarda ön ödeme ya da kamu davasının açılmasının ertelenmesi, dosyanın iddianameye ulaşmadan kapanmasını sağlayabilir.
Bu yazı genel çerçeveyi anlatır. Hangi hakkın hangi anda kullanılacağı; suçun türüne, delil durumuna ve soruşturmanın aşamasına göre her dosyada ayrı değerlendirilir.