"Nafaka" tek bir kurum değildir. Türk Medeni Kanunu, farklı ihtiyaçlar için farklı nafakalar düzenler; bunların şartları, süresi ve borçlusu birbirinden ayrılır. Hangi nafakanın istendiğini adıyla belirlemek, dosyanın ilk adımıdır.
Tedbir nafakası
Boşanma ya da ayrılık davası açılınca hâkim, dava süresince eşlerin barınmasına, geçimine ve çocukların bakımına ilişkin geçici önlemleri kendiliğinden alır. Bu kapsamda ihtiyacı olan eş ve çocuklar için tedbir nafakasına hükmedilir. Nafaka dava tarihinden başlar ve boşanma kararının kesinleşmesine kadar sürer; kusur aranmaz. Ayrı yaşamakta haklı olan eş, boşanma davası açılmamışken de tedbir nafakası isteyebilir.
Yoksulluk nafakası
Boşanma yüzünden yoksulluğa düşecek olan eş, kusuru diğer eşten daha ağır olmamak şartıyla, geçimi için diğer eşten mali gücü oranında süresiz nafaka isteyebilir. Nafaka yükümlüsünün kusuru aranmaz. Yoksulluk, kişinin zorunlu ve gerekli giderlerini karşılayacak gelirinin bulunmamasıdır; asgari ölçüde bir gelir, tek başına yoksulluğu ortadan kaldırmaz. Yoksulluk nafakasının boşanma davası içinde ya da kararın kesinleşmesinden itibaren bir yıl içinde istenmesi gerekir.
Nafaka; alan eşin yeniden evlenmesi, taraflardan birinin ölümü, alan eşin evlenme olmaksızın fiilen evliymiş gibi yaşaması, yoksulluğunun ortadan kalkması ya da haysiyetsiz hayat sürmesi hâlinde mahkeme kararıyla kaldırılır. Tarafların mali durumu değişirse artırılması ya da azaltılması istenebilir; kararda ileriki yıllar için artış oranı da belirlenebilir.
İştirak nafakası
Velayet kendisine verilmeyen eş, çocuğun bakım ve eğitim giderlerine mali gücü oranında katılmak zorundadır. Bu katılma payına iştirak nafakası denir. Nafaka, boşanma kararının kesinleşmesinden itibaren başlar ve kural olarak çocuğun ergin olmasıyla sona erer; çocuk eğitimine devam ediyorsa ergin olduktan sonra kendisi yardım nafakası isteyebilir. İştirak nafakası çocuğun hakkıdır; velayet sahibi eş bundan feragat edemez, taraflar aralarında anlaşsa bile hâkim çocuğun yararına göre karar verir.
Yardım nafakası
Herkes, yardım etmediği takdirde yoksulluğa düşecek olan üstsoyu ve altsoyu ile kardeşlerine nafaka vermekle yükümlüdür; kardeşler için ayrıca nafaka yükümlüsünün refah içinde bulunması şartı aranır. Yardım nafakası boşanmayla ilgili değildir: yaşlı anne babanın çocuklarından, öğrenim gören ergin çocuğun anne babasından istediği nafaka bu türdür. Dava, taraflardan birinin yerleşim yeri mahkemesinde açılır.
Nafaka ödenmezse
Nafaka alacağı icra takibine konu edilebilir ve maaş haczinde nafaka alacağına öncelik tanınır. Ayrıca nafakaya ilişkin kararın gereğini yerine getirmeyen kişi hakkında, alacaklının şikâyeti üzerine icra mahkemesince üç aya kadar tazyik hapsine karar verilebilir; borç ödenince hapis kalkar.
Bu yazı genel çerçeveyi anlatır. Nafakanın türü, tutarı ve süresi; tarafların gelir durumuna, çocukların ihtiyaçlarına ve kusur değerlendirmesine göre her dosyada ayrı belirlenir.