İş kazası dosyaları iki ayrı yolda birden yürür. Birinde muhatap Sosyal Güvenlik Kurumudur ve kazanın kayıt altına alınması esastır; diğerinde muhatap işverendir ve kusur belirleyicidir. İki yol birbirini tamamlar, biri diğerinin yerine geçmez.
Hangi olay iş kazasıdır?
5510 sayılı Kanun'a göre iş kazası; sigortalının işyerinde bulunduğu sırada, işveren tarafından yürütülen iş nedeniyle, görevli olarak işyeri dışına gönderildiğinde, emziren kadın sigortalının süt izninde ve işverence sağlanan taşıtla işe gidiş gelişte meydana gelen ve sigortalıyı hemen ya da sonradan bedence ya da ruhça engelli hâle getiren olaydır. Kazanın işçinin kendi kusurundan kaynaklanması, olayın iş kazası sayılmasını engellemez; kusur yalnızca tazminat hesabında dikkate alınır.
Bildirim ve tespit
İşveren, iş kazasını kolluğa derhâl, Sosyal Güvenlik Kurumuna ise kazadan sonraki üç iş günü içinde bildirmekle yükümlüdür. Bildirim yapılmamışsa ya da Kurum olayı iş kazası saymamışsa işçi iş kazasının tespiti davası açabilir. Kurum müfettişlerinin ve iş güvenliği raporlarının içeriği, sonraki tazminat davasında da belirleyici olur; bu yüzden kazadan hemen sonra tutanakların ve tanık bilgilerinin toplanması önemlidir.
Sosyal Güvenlik Kurumunun sağladıkları
Kurum, iş kazası geçiren sigortalıya tedavi süresince geçici iş göremezlik ödeneği öder. Kaza sonucunda meslekte kazanma gücü yüzde on ya da daha fazla azalmışsa sürekli iş göremezlik geliri bağlanır. Ölüm hâlinde hak sahiplerine ölüm geliri bağlanır ve cenaze ödeneği verilir. Bu ödemeler için sigortalılık süresi ya da prim günü şartı aranmaz; kaza günü sigortalı olmak yeterlidir. Kurum, bağladığı gelirleri kusurlu işverene rücu edebilir.
İşverene karşı maddi tazminat
Kurumun karşılamadığı zarar, kusuru oranında işverenden istenir. İşverenin sorumluluğu, iş sağlığı ve güvenliği önlemlerini alma borcundan kaynaklanır; alınmayan her önlem kusur oranını artırır. Maddi tazminat hesabında işçinin yaşı, kazanç düzeyi, sürekli iş göremezlik oranı, çalışabileceği süre ve Kurumun bağladığı gelirin peşin sermaye değeri dikkate alınır; hesap, mahkemenin aldırdığı teknik raporla yapılır.
Ölüm hâlinde eş, çocuklar ve bakımını üstlendiği anne baba destekten yoksun kalma tazminatı isteyebilir. Tedavi giderleri, bakıcı gideri ve ekonomik geleceğin sarsılmasından doğan zarar da maddi tazminatın kalemleridir.
Manevi tazminat
Bedensel zarara uğrayan işçi, yaşadığı acı ve elem karşılığında manevi tazminat isteyebilir. Ağır bedensel zarar ve ölüm hâlinde işçinin yakınları da kendi adlarına manevi tazminat talep edebilir. Manevi tazminat Sosyal Güvenlik Kurumu tarafından karşılanmaz; muhatabı yalnızca işverendir. Tutar kanunda belirlenmemiştir; mahkeme, olayın ağırlığını, kusur durumunu ve tarafların ekonomik durumunu gözeterek takdir eder.
Usul ve süreler
İş kazasından doğan maddi ve manevi tazminat davaları iş mahkemesinde görülür. Bu davalarda arabuluculuk dava şartı değildir; doğrudan dava açılabilir. Zamanaşımı, işverenin sorumluluğu iş sözleşmesinden kaynaklandığı için kural olarak on yıldır. Kaza aynı zamanda taksirle yaralama ya da öldürme suçunu oluşturuyorsa yürütülen ceza davasının dosyası, tazminat davasında delil olarak kullanılır.
Bu yazı genel çerçeveyi anlatır. Kusur oranı, iş göremezlik derecesi ve Kurum gelirlerinin hesaba etkisi her dosyada farklıdır; hangi kalemin kimden isteneceği belgelerle birlikte değerlendirilir.